Ticari Uyuşmazlıklarda Zorunlu Arabuluculuk Rehberi

Zorunlu arabuluculuk nedir?

Arabuluculuk, tarafların arasındaki uyuşmazlığı tarafsız bir arabulucunun yardımıyla görüşerek çözmeye çalıştığı bir yöntemdir. Arabulucu karar veren hâkim gibi davranmaz; tarafların iddia ve tekliflerini değerlendirmelerine, ortak bir çözüm bulmalarına yardımcı olur (HUAK md. 2, 15).

Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Buradaki zorunluluk, mutlaka anlaşmaya varılması anlamına gelmez. Zorunlu olan, dava açmadan önce arabuluculuk sürecinin başlatılması ve kanunda öngörülen usule uygun biçimde tamamlanmasıdır (HUAK md. 18/A; TTK md. 5/A).

Hangi ticari uyuşmazlıklarda zorunludur?

Türk Ticaret Kanunu bakımından ticari davalar, tarafların tacir olup olmadığına veya uyuşmazlığın ticari işletmeyle ilgili bulunup bulunmadığına göre belirlenebilir (TTK md. 4). Ancak her ticari uyuşmazlıkta zorunlu arabuluculuk uygulanmaz.

Bir ticari davada dava konusunun bir miktar paranın ödenmesine ilişkin alacak veya tazminat talebi olması hâlinde, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK md. 5/A). Dava şartı, mahkemenin davayı esastan inceleyebilmesi için yerine getirilmesi gereken ön koşuldur. Bu nedenle alacak veya tazminat talebi içeren ticari bir dava bakımından arabuluculuk süreci tamamlanmadan dava açılması usul bakımından sorun yaratabilir (TTK md. 5/A; HUAK md. 18/A).

Başvuru nasıl yapılır?

Başvuru, uyuşmazlık konusuna göre yetkili adliyedeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Başvuru sırasında tarafların bilgileri, karşı tarafın iletişim bilgileri, uyuşmazlığın kısa açıklaması ve talep edilen çözüm belirtilir. Başvuruyu yapmak için karşı tarafın önceden onay vermesi gerekmez; başvuru üzerine karşı tarafa davet gönderilir (HUAK md. 18/A).

Taraflar arabulucuyu birlikte seçebilir. Bir seçim yapılmaması hâlinde arabulucu, ilgili arabuluculuk bürosu tarafından görevlendirilir (HUAK md. 18/A). Arabulucunun tarafsız ve bağımsız hareket etmesi gerekir; arabulucu, taraflardan biri lehine karar veremez veya taraflardan birini anlaşmaya zorlayamaz (HUAK md. 2, 15).

Toplantıya katılmak zorunlu mu?

Dava şartı olan arabuluculukta başvuru yapıldıktan sonra taraflar toplantıya davet edilir. Tarafların toplantıya katılımı ve görüşme yürütmesi, sürecin sağlıklı biçimde tamamlanması bakımından önemlidir. Taraflar görüşmeler sırasında taleplerini, itirazlarını ve çözüm önerilerini açıklayabilir (HUAK md. 15, 18/A).

Taraflardan biri ilk toplantıya geçerli bir mazeret göstermeden katılmazsa bu durum son tutanakta belirtilir. Bu kişinin, daha sonra açılacak davada yargılama giderleri ve vekâlet ücreti bakımından kanunda öngörülen sonuçlarla karşılaşması mümkündür (HUAK md. 18/A). Bu nedenle toplantıya katılamayacak tarafın mazeretini arabulucuya zamanında bildirmesi ve belgelendirmesi gerekir.

Anlaşma olmazsa ne olur?

Taraflar anlaşamazsa arabulucu, sürecin anlaşma sağlanmadan sona erdiğini gösteren son tutanağı düzenler. Dava açacak taraf, dava dilekçesine arabuluculuk son tutanağının aslına veya arabulucu tarafından onaylanmış örneğine yer vermelidir (HUAK md. 18/A).

Son tutanak bulunmadan dava açılması veya son tutanağın dava dosyasına sunulmaması, dava şartının yerine getirilmediği iddiasına yol açabilir. Mahkeme, dava şartlarını yargılamanın her aşamasında inceleyebilir; eksiklik giderilebilecek nitelikteyse bunun tamamlanması için işlem yapılabilir, giderilemeyecek bir eksiklikte ise dava usul bakımından sonuçlanabilir (HUAK md. 18/A; HMK md. 114, 115).

Anlaşma sağlanırsa sonuçları nelerdir?

Taraflar anlaşırsa üzerinde uzlaşılan hususlar arabuluculuk anlaşma belgesine yazılır. Anlaşmanın kapsamı açık, uygulanabilir ve tarafların gerçek iradesini yansıtacak şekilde hazırlanmalıdır (HUAK md. 18). Taraflar, anlaşma belgesine hangi borcun ne zaman ve nasıl yerine getirileceğini yazabilir.

Anlaşma belgesinin icra edilebilirliği için, kanunda belirtilen durumlarda icra edilebilirlik şerhi alınması gerekebilir. İcra edilebilirlik şerhi, anlaşma belgesinin mahkeme kararı gibi icra edilebilmesini sağlayan mahkeme onayıdır. Ticari uyuşmazlıklarda bu konunun somut anlaşmanın içeriğine göre değerlendirilmesi gerekir (HUAK md. 18).

Görüşmeler gizli midir?

Arabuluculuk sürecinde tarafların yaptığı açıklamalar, sunduğu teklifler ve uzlaşma amacıyla ileri sürdüğü bazı bilgiler kural olarak gizlilik kapsamındadır. Arabulucu ile sürece katılan kişiler, kanunun izin verdiği durumlar dışında bu bilgileri açıklamamalıdır (HUAK md. 4).

Bu gizlilik, tarafların görüşmeye hazırlıklı ve serbest biçimde katılmasını amaçlar. Bununla birlikte arabuluculukta imzalanan anlaşma belgesinin içeriği, tarafların hak ve yükümlülüklerini belirleyen ayrı bir hukuki belge niteliğindedir (HUAK md. 4, 18).

Arabuluculuk ücreti nasıl belirlenir?

Arabuluculuk ücreti, ilgili yıl için yürürlükte olan Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi ve tarafların anlaşmasına göre belirlenir. Ücretin kim tarafından ve hangi oranda ödeneceği, anlaşma sağlanması hâlinde anlaşma belgesinde düzenlenebilir. Anlaşma sağlanmaması hâlinde uygulanacak ücret ve gider kuralları da kanun ile güncel tarife çerçevesinde değerlendirilir (HUAK md. 18/A).

Kurgusal örnek olay

Örneğin, Ayşe Hanım’ın şirketi, başka bir şirketten satın aldığı malların bedelini ödemiş; ancak malların bir bölümü teslim edilmemiş olsun. Ayşe Hanım’ın şirketi bedel iadesi veya uğradığı zarar için para talep etmek istiyorsa, uyuşmazlığın ticari dava niteliği ve talebin kapsamı incelenmelidir (TTK md. 4, 5/A). Talep, kanundaki şartları taşıyan ticari bir alacak veya tazminat talebiyse dava açmadan önce arabuluculuk başvurusu yapılır.

Arabuluculuk görüşmesinde taraflar teslim edilmeyen malların bedelinin iadesi konusunda anlaşırsa ödeme tarihi ve yöntemi anlaşma belgesine yazılır (HUAK md. 18). Anlaşma olmazsa arabulucu son tutanağı düzenler. Ayşe Hanım’ın şirketi, dava açarken bu son tutanağı dava dilekçesine eklemelidir (HUAK md. 18/A).

Başvuru öncesi nelere dikkat edilmeli?

Öncelikle talebin ticari nitelikte olup olmadığı ve para alacağı veya tazminatı içerip içermediği belirlenmelidir (TTK md. 4, 5/A). Fatura, sözleşme, teslim belgeleri, yazışmalar ve ödeme kayıtları gibi uyuşmazlığı açıklayan belgeler hazırlanmalıdır. Arabuluculuk başvurusu, dava açma hakkının ve zamanaşımıyla ilgili durumun somut olay bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerektiği gerçeğini ortadan kaldırmaz.

Anlaşma metni imzalanmadan önce ödeme tarihi, temerrüt veya gecikme sonuçları, karşılıklı ibra, masraflar ve anlaşmanın hangi talepleri kapsadığı dikkatle okunmalıdır (HUAK md. 18). Uyuşmazlığın yüksek miktarlı veya teknik nitelikte olduğu durumlarda bir avukata danışabilir; avukatlık ücretini karşılayamıyorsanız baronun Adli Yardım Bürosu hakkında bilgi alabilirsiniz.