Çek ve Senet Uyuşmazlıkları: Haklar ve Takip Süreci

Çek ve senet uyuşmazlığı ne demektir?

Günlük dilde “senet” sözcüğü farklı belgeler için kullanılabilir. Bu rehberde senet ifadesiyle, Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen ve uygulamada çoğunlukla “bono” denilen emre yazılı senet kastedilmektedir. Bono, belirli bir bedelin kayıtsız ve şartsız ödenmesi vaadini içeren kıymetli evraktır; zorunlu unsurları Türk Ticaret Kanunu’nda gösterilmiştir (TTK md. 776). Çek ise bir bankaya yöneltilen ödeme aracıdır ve çekin taşıması gereken unsurlar da kanunda düzenlenmiştir (TTK md. 780).

Uyuşmazlık; belgenin geçerli olup olmadığı, imzanın kime ait bulunduğu, borcun ödenip ödenmediği, vade veya ibraz işlemlerinin doğru yapılıp yapılmadığı ve icra takibinin usulüne uygun yürütülüp yürütülmediği gibi konularda ortaya çıkabilir. Bir belgenin üzerinde “çek” veya “senet” yazması tek başına her sorunu çözmez. Kanunun aradığı zorunlu bilgilerden birinin bulunmaması, belgenin kambiyo senedi olarak takip edilmesini etkileyebilir (TTK md. 777; TTK md. 783).

Çek ile bono arasındaki temel farklar

Çek ödenmezse hangi işlemler yapılabilir?

Çekin bankaya kanuni ibraz süresi içinde sunulması, ödenmeme durumunun belgelendirilmesi ve çekin aslına ilişkin kayıtların korunması önemlidir. Çekin ibrazına ilişkin temel kurallar Türk Ticaret Kanunu’nda yer alır (TTK md. 808). Banka tarafından ödeme yapılmazsa, alacaklı şartları varsa çek borçluları hakkında kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi başlatabilir (İİK md. 167).

Karşılıksız çek bakımından yalnızca icra takibi söz konusu olmayabilir. Karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebep olan kişi hakkında, çek hamilinin şikâyeti üzerine 5941 sayılı Kanun’daki yaptırım mekanizması gündeme gelebilir (5941 sayılı Kanun md. 5). Bu süreçte çekin kanuni sürede ibraz edilmesi, karşılıksız kalan miktarın bulunması ve şikâyet süresinin kaçırılmaması önem taşır. Şikâyet süresi ve yaptırımın kapsamı bakımından güncel kanun metni incelenmelidir (5941 sayılı Kanun md. 5).

Bono veya senet ödenmezse ne yapılır?

Bononun vadesi gelmiş ve ödeme yapılmamışsa alacaklı, belgenin kambiyo senedi niteliğini taşıması şartıyla kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatabilir (İİK md. 167). Takibin dayanağı olan belgenin aslı, borçlu bilgileri, vade, bedel, ödeme yeri ve imza gibi unsurlar dikkatle incelenmelidir (TTK md. 776).

Bono bakımından zamanaşımı, talebin kime yöneltildiğine göre değişebilir. Düzenleyene karşı bonodan doğan talepler için Türk Ticaret Kanunu’ndaki özel zamanaşımı hükümleri uygulanır (TTK md. 749; TTK md. 778). Belgenin ciro edilmesi, aval verilmesi veya birden fazla borçlunun bulunması süre hesabını ve başvuru imkânlarını etkileyebilir. Bu nedenle yalnızca vade tarihine bakarak işlem yapılmamalıdır.

Kambiyo senetlerine özgü icra takibi nedir?

Kambiyo senedi, çek, bono veya poliçe gibi kanunda özel olarak düzenlenen ticari senetlere verilen addır. Bu senetlere dayalı icra takibinde icra müdürlüğü ödeme emri gönderir ve borçluya kanunda belirtilen ödeme ve itiraz imkânlarını bildirir (İİK md. 167; İİK md. 168). Bu takip türünde borçlu, borca, imzaya veya bazı durumlarda yetkiye ilişkin itirazlarını süresinde icra mahkemesine veya ilgili mercie sunmalıdır (İİK md. 168; İİK md. 169a).

İtirazın takip işlemlerine etkisi, itirazın türüne ve kanundaki koşullara göre değişir. Borca itiraz, borcun hiç doğmadığı, ödendiği, ertelendiği veya miktarın yanlış olduğu iddialarına dayanabilir. İmza itirazında ise senetteki imzanın borçluya ait olmadığı ileri sürülür. Bu iddiaların açık biçimde ve süresinde bildirilmesi gerekir (İİK md. 168; İİK md. 170a).

Borçlu hangi savunmaları ileri sürebilir?

Borçlu; borcun hiç bulunmadığını, ödeme yaptığını, senedin teminat amacıyla verildiğini, senetteki imzanın kendisine ait olmadığını veya takipteki borç miktarının gerçeği yansıtmadığını ileri sürebilir. Ancak her iddianın ispat yöntemi aynı değildir. Örneğin banka dekontu, makbuz, yazılı anlaşma, teslim belgesi veya taraflar arasındaki yazışmalar önem taşıyabilir. İmza inkârı bakımından ise imzanın borçluya ait olmadığının açıkça ileri sürülmesi gerekir (İİK md. 168; İİK md. 170a).

Senet üzerindeki imzanın borçluya ait olmadığı bilindiği hâlde itiraz edilmemesi veya gerçek dışı bir iddianın ileri sürülmesi, takip ve yargılama bakımından risk yaratabilir. Mahkeme, itirazın niteliğine göre senedin ve imzanın incelenmesini değerlendirebilir (İİK md. 170a). Somut dosyada hangi başvurunun yapılacağı, ödeme emrinin içeriğine ve eldeki delillere göre belirlenmelidir.

Kurgusal örnek olay

Örneğin, Ayşe Hanım bir ticari mal alımı için Mehmet Bey’e bono vermiş, vade geldiğinde borcun bir bölümünü banka yoluyla ödemiştir. Mehmet Bey ise ödemenin tamamını dikkate almadan bononun bütün bedeli üzerinden icra takibi başlatmıştır. Ayşe Hanım, ödeme emrinin tebliğ tarihini esas alarak kanuni itiraz süresini kontrol etmeli; banka dekontunu ve borç hesabını dosyaya sunmalıdır. Borcun ödendiği iddiası ile imza itirazı farklı savunmalardır; hangisinin kullanılacağı gerçek duruma göre belirlenir (İİK md. 168; İİK md. 169a). Bu örnek tamamen kurgusaldır.

Hangi belgeler saklanmalıdır?

Çek veya bono ile bağlantılı sözleşme, fatura, teslim tutanağı, banka dekontu, cari hesap kayıtları, ihtar yazıları, çekin bankaya sunulduğunu gösteren belgeler ve icra ödeme emri saklanmalıdır. Ticari işletmeler bakımından ticari defter ve belgelerin delil niteliği, somut uyuşmazlığın özelliklerine ve ilgili usul kurallarına göre değerlendirilir (TTK md. 776; TTK md. 780; İİK md. 168).

Çek veya senet aslının kaybolması ayrıca dikkat gerektirir. Belgenin aslına ulaşılamaması, takip yapılmasını veya alacağın ispatını zorlaştırabilir. Bu nedenle belge teslim alınırken kopyası, taranmış görüntüsü ve ödeme ilişkisini gösteren diğer kayıtlar muhafaza edilmelidir. Kopyanın bulunması, her durumda aslın yerini tutacağı anlamına gelmez.

Ne zaman hukuki destek alınmalı?

Ödeme emri tebliğ edilmişse süreler kısa olabileceğinden dosyanın gecikmeden incelenmesi gerekir (İİK md. 168). Çekte ibraz ve karşılıksız işlemi, bonoda vade ve zorunlu unsurlar, her iki belgede ise zamanaşımı ayrıca değerlendirilmelidir (TTK md. 776; TTK md. 780; TTK md. 808; TTK md. 814). Belgenin niteliği veya itiraz yöntemi konusunda tereddüt varsa bir avukata danışabilirsiniz. Ücreti karşılayamayan kişiler, şartları varsa baronun Adli Yardım Bürosuna başvurabilir.