İş Hukukunda Zorunlu Arabuluculuk Nedir?

Zorunlu arabuluculuk nedir?

Zorunlu arabuluculuk, belirli iş uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurulmasını gerektiren bir dava şartıdır. Dava şartı, mahkemenin davayı esastan inceleyebilmesi için yerine getirilmesi gereken ön koşul anlamına gelir. İşçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılacak davalarda, kural olarak önce arabuluculuk süreci işletilmelidir (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 3).

Arabulucu, taraflar arasındaki uyuşmazlığı çözen bir hâkim değildir. Tarafsız üçüncü kişi olarak tarafların görüşmesine ve kendi çözümlerini bulmasına yardımcı olur. Arabulucu taraflara bir karar dayatamaz; anlaşma sağlanıp sağlanmayacağı tarafların iradesine bağlıdır (6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu md. 18/A).

Hangi iş uyuşmazlıklarında başvuru gerekir?

Ücret, fazla çalışma, yıllık izin ücreti, hafta tatili ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücreti, kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı gibi iş ilişkisine dayanan talepler bakımından dava açmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir. Bu tür taleplerin hukuki dayanağı kanun, bireysel iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi olabilir (7036 sayılı Kanun md. 3).

İşe iade talebi de zorunlu arabuluculuk kapsamındadır. İşçi, işveren tarafından yapılan fesih işleminin geçersiz olduğunu ve işe dönmek istediğini ileri sürüyorsa, işe iade davasından önce arabulucuya başvurmalıdır (7036 sayılı Kanun md. 3; 4857 sayılı İş Kanunu md. 20).

İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla bağlantılı bazı tespit, itiraz ve rücu davalarında zorunlu arabuluculuk dava şartı uygulanmaz (7036 sayılı Kanun md. 3). Bu istisnanın somut olaya uygulanıp uygulanmadığı, talebin niteliğine göre değerlendirilmelidir.

Arabuluculuk başvurusu nereye yapılır?

Başvuru, adliyelerde bulunan arabuluculuk bürolarına yapılır. Genel kural olarak başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki adliyede bulunan büroya yapılabilir. Karşı taraf birden fazlaysa bu kişilerden birinin yerleşim yeri de dikkate alınabilir (7036 sayılı Kanun md. 3).

Başvuru sırasında uyuşmazlığın konusu, tarafların bilgileri ve iletişim bilgileri açıklanır. Ücret, tazminat veya işe iade talebinin mümkün olduğunca açık yazılması, görüşmelerin sağlıklı yürütülmesine yardımcı olur. Başvuruda talep edilen miktarın ve hangi döneme ilişkin olduğunun belirtilmesi de yararlı olabilir.

İşe iade başvurusunda süre

Bu süreler işe iade talepleri bakımından özel olarak düzenlenmiştir (4857 sayılı İş Kanunu md. 20). Fesih bildiriminin ne zaman tebliğ edildiği, başvuru süresinin hesaplanmasında önem taşır. Fesih tarihinin veya tebliğ tarihinin tartışmalı olduğu durumlarda belgeler dikkatle saklanmalıdır.

Arabuluculuk görüşmeleri nasıl yürür?

Arabulucu, tarafları toplantıya davet eder ve uyuşmazlığın çözümü için görüşmeleri yönetir. Taraflar doğrudan görüşebileceği gibi avukatları aracılığıyla da sürece katılabilir. İşçi veya işveren, talep ve itirazlarını belgelerle destekleyebilir; örneğin iş sözleşmesi, ücret bordroları, banka kayıtları, fesih bildirimi ve yazışmalar sunulabilir.

Arabuluculuk sürecinde taraflar, uyuşmazlığın tamamı veya bir bölümü hakkında anlaşabilir. Anlaşma metninde hangi alacak veya taleplerin kapsandığı, ödeme miktarı, ödeme tarihi ve diğer koşullar açıkça yazılmalıdır. Anlaşmanın kapsamı belirsiz bırakılırsa ileride yeni bir uyuşmazlık çıkabilir.

İş uyuşmazlıklarında arabuluculuk sürecinin üç hafta içinde sonuçlandırılması esastır. Zorunlu hâllerde bu süre arabulucu tarafından en fazla bir hafta uzatılabilir (7036 sayılı Kanun md. 3). Sürecin sonunda anlaşma sağlanırsa anlaşma belgesi, sağlanamazsa son tutanak düzenlenir (6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu md. 18/A).

Anlaşma sağlanırsa ne olur?

Taraflar arabuluculuk sonunda anlaşırsa, üzerinde uzlaşılan hususlar anlaşma belgesine yazılır. Anlaşma belgesinin kapsamı ve hukuki sonuçları, belgedeki hükümlere göre değerlendirilir. Anlaşmanın icra edilebilirliğinin mahkeme tarafından belirlenmesini sağlayan icra edilebilirlik şerhi, gerekli durumlarda ilgili mahkemeden istenebilir (6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu md. 18).

Ödeme takvimi, taksit sayısı, temerrüt hâli ve hangi taleplerden vazgeçildiği gibi noktalar anlaşma metninde açık olmalıdır. İşe iade uyuşmazlığında anlaşma yapılacaksa işe dönüş, işe başlatmama hâlindeki ödeme ve boşta geçen süreye ilişkin koşulların da açıkça düzenlenmesi gerekir.

Anlaşma olmazsa dava açılabilir mi?

Taraflar anlaşamazsa arabulucu son tutanak düzenler. Bu tutanak, dava şartı arabuluculuk sürecinin tamamlandığını gösteren belgedir. Dava açılırken son tutanağın dava dilekçesine eklenmesi gerekir; aksi hâlde mahkeme dava şartının yerine getirilip getirilmediğini inceler (7036 sayılı Kanun md. 3).

Arabuluculukta anlaşma sağlanamaması, işçinin veya işverenin mahkemede talepte bulunmasını kendiliğinden engellemez. Ancak dava açma süreleri ayrıca korunmalıdır. Özellikle işe iade bakımından son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki haftalık dava süresi dikkate alınmalıdır (4857 sayılı İş Kanunu md. 20).

Arabuluculuk ücreti nasıl karşılanır?

Zorunlu arabuluculukta ücretin nasıl karşılanacağı, anlaşma sağlanıp sağlanmadığına ve görüşmelerin süresine göre değişebilir. Anlaşma sağlanırsa ücret, kural olarak Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesine göre taraflarca eşit karşılanır; taraflar farklı bir paylaşım üzerinde anlaşabilir (6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu md. 18/A).

Anlaşma sağlanamayan zorunlu arabuluculuk görüşmelerinde belirli süreye kadar olan ücretin kamu bütçesinden karşılanmasına ilişkin düzenleme bulunur. Bu sürenin aşılması hâlinde doğabilecek ücret ve paylaşım, kanun ile tarife hükümlerine göre değerlendirilir (6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu md. 18/A). Güncel ücret ve tarife bilgisi için resmî kaynaklar kontrol edilmelidir.

Örnek olay

Örneğin, Ayşe Hanım’ın iş sözleşmesi işveren tarafından sona erdirilmiş ve Ayşe Hanım feshi geçersiz bularak işe dönmek istemiş olsun. Ayşe Hanım, fesih bildiriminin kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren bir ay içinde arabuluculuk bürosuna başvurmalıdır (4857 sayılı İş Kanunu md. 20). Görüşmelerde anlaşma sağlanırsa işe dönüş veya ödeme koşulları yazılı bir anlaşma belgesine bağlanabilir. Anlaşma olmazsa son tutanağı aldıktan sonra iki hafta içinde dava açma süresini dikkate almalıdır (4857 sayılı İş Kanunu md. 20).