Haczedilemeyen Mallar Nelerdir? İİK 82 Rehberi

Haczedilemeyen mal ne demektir?

Haciz, borçlunun mal veya haklarına icra yoluyla el konulmasıdır. Ancak icra takibi, kişinin ve ailesinin asgari yaşamını tamamen ortadan kaldıracak şekilde yürütülemez. Bu nedenle kanun, bazı malların haczedilemeyeceğini veya bazı gelirlerin yalnızca belirli ölçüde haczedilebileceğini kabul eder (İİK md. 82, 83).

Haczedilemezlik, malın her durumda ve sınırsız biçimde korunacağı anlamına gelmez. Bir malın borçlunun kişisel ihtiyacı için gerçekten gerekli olup olmadığı, malın niteliği, aile yaşamı, meslek ve ekonomik durum birlikte değerlendirilir (İİK md. 82). Lüks nitelikteki veya aynı ihtiyacı karşılayan birden fazla eşyadan bazıları için farklı değerlendirme yapılabilir (İİK md. 82).

İİK 82’ye göre başlıca haczedilemeyen mallar

İcra ve İflas Kanunu’nun 82. maddesi, haczedilemeyen mal ve hakların temel listesini düzenler. Aşağıdaki gruplar somut olayın özelliklerine göre korunabilir:

Ev eşyası haczedilebilir mi?

Borçlunun ve aynı evde yaşayan aile bireylerinin kişisel eşyaları ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden gerekli ev eşyası, kural olarak haczedilemeyen mallar arasında değerlendirilir (İİK md. 82). Burada amaç, evdeki her eşyanın otomatik olarak korunması değil, ailenin temel yaşamını sürdürmesi için gerekli eşyaların korunmasıdır.

Eşyanın niteliği ve ekonomik değeri önemlidir. Aynı ihtiyacı karşılayan birden fazla eşya bulunması, eşyanın lüks özellikler taşıması veya temel kullanımın ötesine geçmesi halinde haciz değerlendirmesi değişebilir (İİK md. 82). Bu değerlendirme yapılırken eşyanın gerçekten kullanılıp kullanılmadığı, evde aynı işlevi gören başka eşyaların bulunup bulunmadığı ve ailenin yaşam koşulları dikkate alınır.

Meslek araçları ve işyeri eşyası

Bir kişinin geçimini sağladığı mesleği sürdürebilmesi için zorunlu araç ve gereçler, kanundaki şartlar çerçevesinde haczedilemeyebilir (İİK md. 82). Örneğin mesleği doğrudan yürütmek için zorunlu bir ekipmanın haczi, kişinin çalışmasını tamamen imkânsız hâle getiriyorsa bu durum haczedilmezlik bakımından ileri sürülebilir.

Buna karşılık işyerindeki her malın korunacağı söylenemez. Üretim veya hizmet için zorunlu olmayan, yedek niteliğindeki ya da yüksek değere sahip bazı mallar bakımından haciz mümkün olabilir (İİK md. 82). Malın meslekle bağlantısı ve gerçekten zorunlu olup olmadığı somut biçimde açıklanmalıdır.

Borçlunun evi haczedilebilir mi?

Borçlunun haline münasip, yani ekonomik ve sosyal durumuna uygun evi haczedilemeyebilir (İİK md. 82). Bu koruma, borçlunun mutlaka en düşük değerde bir evde yaşaması gerektiği anlamına gelmez. Ancak evin değeri borçlunun durumuna göre açıkça yüksekse, kanunda öngörülen değerlendirme sonucunda borcun karşılanması amacıyla farklı bir işlem gündeme gelebilir (İİK md. 82).

Evin haczedilemeyeceği iddiası, taşınmazın aile konutu olarak kullanılmasıyla aynı hukuki mesele değildir. Buradaki ölçüt, öncelikle borçlunun haline uygun bir konut ihtiyacının korunmasıdır (İİK md. 82). Taşınmazın kime ait olduğu, borçlunun fiilen orada yaşayıp yaşamadığı ve taşınmazın ekonomik değeri ayrıca incelenir.

Maaşın tamamı haczedilebilir mi?

Maaş, ücret ve benzeri düzenli gelirler bakımından haciz, gelirin tamamına uygulanmaz. İcra ve İflas Kanunu, bu gelirlerin kısmen haczedilebileceğini ve haciz miktarının kanundaki alt sınırın altında olamayacağını düzenler (İİK md. 83). Birden fazla haciz bulunması hâlinde hacizlerin sıraya konulması da kanunda ayrıca düzenlenmiştir (İİK md. 83).

Maaş haczinde hesaplama yapılırken gelirin türü, borçlunun statüsü ve uygulanabilecek özel düzenlemeler önem taşıyabilir. Bu nedenle işverene veya gelir ödeyen kuruma gönderilen haciz yazısının içeriği ile kesinti miktarı birlikte kontrol edilmelidir (İİK md. 83).

Haczedilemeyen mala haciz konulursa ne yapılabilir?

Haciz sırasında haczedilemeyeceğini düşündüğünüz malı açıkça belirtmeniz ve bunun nedenini tutanağa yazdırmanız önemlidir. Eşyanın meslek için zorunlu olduğunu, evdeki temel kullanım için gerekli bulunduğunu veya malın üçüncü kişiye ait olduğunu gösteren belgeler sunulabilir. Fatura, ruhsat, kira sözleşmesi, mesleki kayıt ve benzeri belgeler somut olayın ispatına yardımcı olabilir.

İcra memurunun haciz işlemi kanuna aykırıysa icra mahkemesine şikâyet yoluna başvurulabilir (İİK md. 16). Şikâyet, haczi kendiliğinden ortadan kaldıran genel bir yol değildir; mahkemenin vereceği karar ve işlemin niteliği önem taşır. Bu nedenle haciz tutanağı, ödeme emri ve icra dosyasındaki diğer belgeler incelenmelidir (İİK md. 16).

Haczedilen eşyanın borçluya değil, başka bir kişiye ait olduğu ileri sürülüyorsa konu haczedilmezlikten farklı olarak istihkak iddiası, yani mülkiyet iddiası kapsamında ele alınabilir (İİK md. 96). Bu durumda malın kime ait olduğunu gösteren belgeler ve haciz sırasındaki beyanlar önem kazanır.

Borçlu önceden hacizden vazgeçebilir mi?

Kanunun haczedilemez kabul ettiği mallar bakımından borçlunun önceden hacze izin vermesi, kural olarak geçerli bir vazgeçme sonucu doğurmaz (İİK md. 83a). Bu nedenle borçlunun imzaladığı her belge, haczedilemezlik korumasını ortadan kaldırmaz. Belgenin içeriği ve işlemin hangi aşamada yapıldığı ayrıca değerlendirilmelidir (İİK md. 83a).

Kurgusal örnek olay

Örneğin, Ayşe Hanım evinde tek bir buzdolabı, çamaşır makinesi ve temel mobilyalarla yaşamaktadır. İcra memuru bu eşyaları haczetmek isterse Ayşe Hanım, eşyaların aile yaşamı için gerekli olduğunu tutanağa yazdırabilir ve haczedilmezlik iddiasını icra mahkemesinde ileri sürebilir (İİK md. 82, 16). Ayşe Hanım’ın evinde aynı işlevi gören iki yüksek değerli cihaz bulunması ise değerlendirmeyi değiştirebilir (İİK md. 82).

Başka bir örnekte, geçimini tek bir kaynak makinesiyle sağlayan bir usta bu makinenin haczedilmesi nedeniyle çalışamaz duruma gelecekse, makinenin meslek için zorunlu olduğunu ileri sürebilir (İİK md. 82). Ancak makinenin borçluya ait olmadığı, başka bir kişiden kiralandığı veya ödünç alındığı iddia ediliyorsa mülkiyet ve istihkak kuralları da ayrıca incelenir (İİK md. 96).

Haciz işlemiyle karşılaşan kişinin, işlem tarihini ve öğrenme tarihini gösteren belgeleri saklaması gerekir. Hukuki değerlendirme dosyaya özgü olduğundan, gerekli hâllerde bir avukata danışabilir; avukatlık ücretini karşılayamayan kişiler baronun Adli Yardım Bürosu’na başvuru koşullarını öğrenebilir.