Karşılıksız Çek Nedir? Şikâyet, Ceza ve Ödeme Süreci

Karşılıksız çek ne demektir?

Çek, bankaya sunulduğunda üzerinde yazılı bedelin ödenmesi beklenen bir ödeme aracıdır. Banka, çekin karşılığının hesapta bulunmadığını veya bulunan tutarın çek bedelini karşılamadığını tespit ederse, çekin tamamı ya da karşılanmayan bölümü için karşılıksızdır işlemi yapabilir (5941 sayılı Çek Kanunu md. 3). Bu işlem, tek başına borcun ortadan kalktığı anlamına gelmez; çek bedeli bakımından alacak ilişkisi devam edebilir.

Karşılıksız çek bakımından ceza sorumluluğu, yalnızca hesabın o anda yetersiz olmasına indirgenemez. Kanun, çekle ilgili olarak karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebep olan kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine adli para cezası verilmesini düzenler (5941 sayılı Kanun md. 5). Bu nedenle çekin hangi kişi tarafından düzenlendiği, çek hesabının kime ait olduğu ve çekin bankaya hangi koşullarda sunulduğu dosyada incelenir.

Kim şikâyetçi olabilir?

Şikâyet hakkı, karşılıksız kalan çek nedeniyle hakkı etkilenen çek hamiline tanınmıştır (5941 sayılı Çek Kanunu md. 5). Hamil, çeki bankaya sunan ve çek bedelinin ödenmesini isteyen kişi olabilir. Çek ciro edilmişse, somut olayda çekin kimin elinde bulunduğu ve şikâyet tarihinde kimin hamil sıfatını taşıdığı ayrıca değerlendirilir.

Şikâyet dilekçesinde çekin aslı veya çek bilgilerini gösteren belgeler, bankanın karşılıksızdır işlemi ve çek bedelinin karşılanmayan kısmı açıklanmalıdır. Mahkeme, dosyadaki belgelerle birlikte çekin kanuni şartlara uygun şekilde ibraz edilip edilmediğini ve karşılıksızdır işleminin usulüne uygun yapılıp yapılmadığını değerlendirir (5941 sayılı Çek Kanunu md. 3; 5941 sayılı Çek Kanunu md. 5).

Karşılıksız çekin cezası nedir?

Kanunda öngörülen yaptırım adli para cezasıdır. Mahkeme, her bir çek bakımından adli para cezasına hükmedebilir. Bu ceza, çekin karşılıksız kalan kısmından daha düşük olamaz; ayrıca kanunda üst sınır olarak gün hesabına dayalı bir sınır öngörülmüştür (5941 sayılı Çek Kanunu md. 5). Adli para cezasının hesaplanmasında gün sayısı ve bir gün karşılığı miktar ayrı ayrı değerlendirilir.

Bunun yanında, hakkında karar verilen kişi için çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı uygulanabilir (5941 sayılı Çek Kanunu md. 5). Bu yasak, yeni çek düzenlemeyi ve çek hesabı açmayı engelleyen bir tedbirdir. Yasağın kapsamı ve kaldırılması, kanundaki şartlara ve dosyanın hangi aşamada bulunduğuna göre belirlenir.

Ödeme yapılırsa ne olur?

Çek bedelinin ödenmesi, dosyanın her aşamasında aynı sonucu doğurmaz. Kanun, çek bedelinin karşılıksız kalan kısmının belirli koşullarla ve kanunda belirtilen ek tutarlarla ödenmesi hâlinde, yargılama sürerken davanın düşmesini; hüküm kesinleştikten sonra ise cezanın bütün sonuçlarıyla ortadan kalkmasını düzenler (5941 sayılı Çek Kanunu md. 6). Ödemenin yapıldığı tarih, ödemenin tam olup olmadığı ve dosyanın kesinleşip kesinleşmediği bu nedenle önemlidir.

Ödeme yapılması, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının da kaldırılmasını etkileyebilir. Yasakla ilgili kayıtların kaldırılması ve kararın sonuçları kanunun ilgili hükümlerine göre yürütülür (5941 sayılı Çek Kanunu md. 6). Ödeme dekontu, banka yazısı veya alacaklıdan alınan belge dosyaya sunulmadan yalnızca sözlü ödeme beyanına güvenilmesi riskli olabilir.

Ceza yargılaması nasıl ilerler?

Şikâyet üzerine yetkili mahkeme, çekin bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının bulunduğu banka şubesinin bulunduğu yer esas alınarak belirlenir (5941 sayılı Çek Kanunu md. 5). Yargılama sırasında çek, banka kayıtları, karşılıksızdır işlemi, tebligatlar ve ödeme belgeleri incelenebilir. Sanığın savunma yapması ve delillerini sunması, dosyanın kapsamına göre önem taşır (5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu md. 147).

Mahkeme, karşılıksızdır işleminin kanuna uygun biçimde yapılıp yapılmadığını ve sanığın kanun bakımından sorumlu kişi olup olmadığını değerlendirir (5941 sayılı Çek Kanunu md. 5). Tebligat adresinin güncel tutulması, duruşma günlerinin takip edilmesi ve ödeme belgelerinin zamanında sunulması pratik açıdan yararlı olabilir. Dosyaya göre kanun yolu imkânları ayrıca değerlendirilir.

Şirket çeki düzenlenmişse kim sorumlu olur?

Çek hesabı bir tüzel kişiye, yani örneğin şirkete aitse, çekin düzenlenmesi sırasında şirket adına işlem yapan veya çek hesabı bakımından kanunda sorumlu tutulan kişinin sıfatı incelenir (5941 sayılı Çek Kanunu md. 5). Şirket ortağı olmak tek başına her olayda ceza sorumluluğu anlamına gelmez. İmza yetkisi, çek hesabı üzerindeki görev ve kanuni sorumluluk birlikte değerlendirilmelidir.

Kurgusal örnek olay

Örneğin, Ayşe Hanım bir ticari satış karşılığında aldığı çeki süresi içinde bankaya sunuyor. Banka, hesapta bulunan tutarın çek bedelini karşılamadığını belirleyerek karşılıksızdır işlemi yapıyor. Ayşe Hanım, çek bilgilerini ve banka belgesini kullanarak kanuni süresinde şikâyette bulunuyor. Yargılama sırasında çek bedeli tamamen ödenirse, ödemenin zamanı ve kapsamı 5941 sayılı Kanun md. 6 bakımından değerlendirilir. Bu örnek kurgusaldır; gerçek bir kişi veya mahkeme kararı anlatılmamaktadır.

Çekle ilgili hangi belgeler saklanmalı?

Karşılıksız çek dosyalarında çekin bankaya sunulduğu tarih, karşılıksızdır işleminin içeriği, karşılıksız kalan miktar ve ödeme belgeleri birlikte incelenir (5941 sayılı Çek Kanunu md. 3; 5941 sayılı Çek Kanunu md. 5; 5941 sayılı Çek Kanunu md. 6). Belgeler arasında tarih veya miktar farkı varsa bunun banka kayıtlarıyla açıklığa kavuşturulması gerekebilir.