Evlat Edinme: Şartlar, Başvuru Süreci ve Hukuki Sonuçlar

Evlat edinme nedir, hangi kararla gerçekleşir?

Evlat edinme, evlat edinen ile evlat edinilen arasında mahkeme kararıyla kurulan hukuki bir ilişkidir. Bir çocuğun sizinle yaşaması, masraflarını karşılamanız veya ailesiyle anlaşmanız tek başına bu ilişkiyi kurmaz. Mahkemenin evlat edinme kararı gerekir. Bu nedenle fiilen bakım vermek ile hukuken evlat edinmiş olmak birbirinden ayrılmalıdır. (TMK md. 315)

Kanun, küçüklerin evlat edinilmesini yetişkinlerin evlat edinilmesinden ayrı düzenler. Küçük bakımından temel ölçüt, işlemin onun yararına olmasıdır. Ayrıca evlat edinenin diğer çocuklarının yararları hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemelidir. Sizin çocuk sahibi olma isteğiniz kadar, kurulacak ilişkinin çocuğun hayatına nasıl yansıyacağı da değerlendirilir. (TMK md. 305, 313)

Evli çiftler ve bekâr kişiler için şartlar

Eşler kural olarak birlikte evlat edinebilir; evli olmayan iki kişi birlikte evlat edinemez. Birlikte evlat edinecek eşlerin en az beş yıldır evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş bulunmaları gerekir. Buradaki iki koşul alternatiftir: Kanun, her durumda hem beş yıllık evlilik hem de otuz yaş şartının birlikte gerçekleşmesini istemez. (TMK md. 306)

Evli olmayan bir kişi, otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir. Bununla birlikte yaş şartını karşılamak, başvurunun kendiliğinden kabul edileceği anlamına gelmez. Küçüğün bakımı, eğitimi, yararı ve gerekli rızalar gibi diğer koşullar da değerlendirilir. Bekâr olmak tek başına engel değildir; fakat yalnızca yaşa bakılarak karar verilmez. (TMK md. 305, 307, 308, 309)

Evli bir kişinin tek başına evlat edinmesi ise istisnadır. Otuz yaşını doldurmuş eş; diğer eşin sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksunluğu, iki yıldan uzun süredir nerede olduğunun bilinmemesi veya mahkeme kararıyla iki yıldan uzun süredir ayrı yaşama nedeniyle birlikte evlat edinmenin mümkün olmadığını ispatlarsa tek başına evlat edinebilir. (TMK md. 307)

Eşinizin çocuğunu evlat edinmeniz için özel bir düzenleme vardır: En az iki yıldır evli olmanız veya otuz yaşını doldurmuş bulunmanız gerekir. Ancak eşinizle anlaşmanız tek başına yeterli değildir; küçüğün evlat edinilmesine ilişkin diğer şartlar ve gerekli rızalar da ayrıca değerlendirilir. (TMK md. 305, 306, 308, 309)

Çocuğun yaşı, rızası ve bakım süresi

Bir küçüğün evlat edinilebilmesi için sizin tarafınızdan bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması gerekir. Ayrıca evlat edinilen, evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olmalıdır. Bu koşullar, yalnızca evrak üzerinde kurulacak bir ilişki yerine, bakım ve eğitim deneyiminin de bulunmasını gerektirir. (TMK md. 305, 308)

Ayırt etme gücü, kişinin yaptığı işlemin anlamını ve sonuçlarını değerlendirebilme yeteneğidir. Bu güce sahip küçük, kendi rızası olmadan evlat edinilemez. Küçük vesayet altındaysa, yani hukuki koruması bir vasi aracılığıyla yürütülüyorsa, ayırt etme gücü bulunsa da bulunmasa da vesayet dairelerinin izni gerekir. (TMK md. 13, 308)

Anne ve babanın rızası nasıl alınır?

Kural olarak küçüğün evlat edinilmesi için annesinin ve babasının rızası gerekir. Rıza, küçüğün veya anne ve babasının oturduğu yerdeki mahkemede sözlü ya da yazılı açıklanır ve tutanağa geçirilir. Dolayısıyla aile arasında yapılan özel bir anlaşma, kanunda öngörülen mahkeme önündeki rıza işleminin yerine geçmez. (TMK md. 309)

Bazı durumlarda anne veya babadan birinin rızası aranmayabilir. Kimliğinin ya da uzun süredir nerede olduğunun bilinmemesi, sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun bulunması veya küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi bu kapsamda düzenlenmiştir. Bu istisnalar, diğer ebeveynin tek başına karar vermesine dayanak olarak görülmemelidir; kanuni koşulların değerlendirilmesi gerekir. (TMK md. 311)

Mahkeme sürecinde neler incelenir?

Evlat edinme kararı, evlat edinenin oturduğu yer mahkemesinden istenir. Eşlerin birlikte evlat edinmesinde eşlerden birinin oturduğu yer mahkemesi esas alınır. Başvurunun yapılmış olması ilişkiyi hemen kurmaz; evlat edinme ancak mahkemenin kararıyla gerçekleşir. Başvuru aşaması ile hukuki ilişkinin kurulması bu nedenle ayrı aşamalardır. (TMK md. 315)

Mahkeme, esaslı gördüğü durum ve koşulları kapsamlı biçimde araştırır; evlat edinen ile evlat edinileni dinler ve gerektiğinde uzman görüşü alır. Araştırmada kişilik, sağlık, karşılıklı ilişkiler, ekonomik durum, eğitim verme yeteneği, evlat edinmeye yönelten sebepler, aile ilişkileri ve bakım ilişkisindeki gelişmeler değerlendirilir. İnceleme yalnızca gelir durumuyla sınırlı değildir. (TMK md. 316)

Sizin altsoyunuz varsa, yani çocuklarınız veya torunlarınız bulunuyorsa, onların evlat edinmeye ilişkin tutum ve düşünceleri de değerlendirilir. Küçüğün evlat edinilmesinde diğer çocukların yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi aranır. Yetişkin evlat edinmede ise altsoyun açık muvafakati ayrıca şarttır; bu iki durumu birbirine karıştırmamak gerekir. (TMK md. 305, 313, 316)

Kurgusal örnek: Şartları karşılamak yeterli mi?

Kurgusal örnek: Ayşe Hanım 32 yaşında ve evli değildir. Tek başına evlat edinmek istemektedir. Yaşı ve medeni durumu bakımından başvuruya engel bulunmaması, kararın otomatik verileceği anlamına gelmez. Küçükle arasında en az on sekiz yaş fark bulunması, bir yıllık bakım ve eğitim koşulunun gerçekleşmesi ve işlemin çocuğun yararına olması gerekir. (TMK md. 305, 307, 308)

Aynı örnekte çocuğun ayırt etme gücü varsa kendi rızası da gerekir; anne ve babanın rızası ise kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere ayrıca değerlendirilir. Mahkeme, Ayşe Hanım ile çocuğun ilişkisini ve yaşam koşullarını araştırır. Böylece başvuru, yalnızca yaş şartına değil, somut bakım ilişkisine ve gerekli hukuki koşullara göre incelenir. (TMK md. 308, 309, 311, 316)

Yetişkin bir kişi evlat edinilebilir mi?

Ergin, yani yetişkin bir kişi veya kısıtlı bir kişi de kanundaki koşullarla evlat edinilebilir. Evlat edinenin altsoyu varsa onların açık muvafakati gerekir. Bedensel veya zihinsel engel nedeniyle sürekli yardıma ihtiyaç duyan kişiye en az beş yıldır bakılması ya da kişinin küçükken en az beş yıl bakılıp eğitilmesi, düzenlenen seçenekler arasındadır. (TMK md. 313)

Diğer haklı sebeplerin bulunduğu durumda da evlat edinilenin en az beş yıldır evlat edinenle aile hâlinde birlikte yaşaması aranır. Evlat edinilecek kişi evliyse eşinin rızası gerekir. Bu özel koşulların dışında, küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümler uygun düştüğü ölçüde uygulanır; yetişkinler bakımından yalnızca karşılıklı istek yeterli değildir. (TMK md. 313)

Soyadı, aile kayıtları ve miras üzerindeki etkiler

Evlat edinmeyle anne ve babaya ait hak ve yükümlülükler evlat edinene geçer. Küçük, evlat edinenin soyadını alır. Ergin kişi ise evlat edinilme sırasında isterse evlat edinenin soyadını alabilir. Eşlerin birlikte evlat edindiği, ayırt etme gücü bulunmayan küçüğün nüfus kaydına anne ve baba adı olarak evlat edinen eşlerin adları yazılır. (TMK md. 314)

Evlat edinilen ile altsoyu, evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur. Evlat edinilenin kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder. Buna karşılık evlat edinen ve onun hısımları, evlat edinilene mirasçı olmaz. Dolayısıyla evlat edinmenin miras üzerindeki etkisi iki yönde aynı değildir. Evlat edinmeye ilişkin kayıt, belge ve bilgiler de mahkeme kararı veya evlat edinilenin istemi olmadıkça açıklanamaz. (TMK md. 314, 500)