Anlaşmalı Boşanma Nasıl Olur? Şartları ve Protokol

Anlaşmalı boşanma nedir?

Anlaşmalı boşanma, eşlerin evliliği sona erdirme ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemelerde uzlaşmasıdır. Bu usulde taraflar, boşanma konusunda olduğu kadar nafaka, tazminat, çocukların velayeti ve kişisel ilişki gibi konularda da iradelerini ortaya koyar. Türk Medeni Kanunu, evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebine dayanan anlaşmalı boşanma için özel koşullar öngörür (TMK md. 166).

Anlaşma genellikle yazılı bir boşanma protokolüyle mahkemeye sunulur. Ancak yalnızca protokolün imzalanması boşanma sonucunu doğurmaz. Boşanma kararı mahkeme tarafından verilir; hâkimin tarafları bizzat dinlemesi ve anlaşmayı uygun bulması gerekir (TMK md. 166).

Anlaşmalı boşanmanın temel şartları

İlk koşul, evliliğin en az bir yıl sürmüş olmasıdır. Bir yıllık süre dolmamışsa eşlerin uzlaşmış olması, anlaşmalı boşanma için tek başına yeterli değildir (TMK md. 166). Bu durumda boşanma talebinin başka hukuki ve fiili temellere dayanması gerekebilir.

İkinci olarak eşlerin birlikte başvurması veya eşlerden birinin açtığı davayı diğer eşin kabul etmesi gerekir. Hâkim, tarafları duruşmada bizzat dinler. Bu dinleme, imzaların ve beyanların gerçekten eşlere ait olup olmadığının, kararın baskı altında verilmediğinin ve tarafların sonuçları anladığının değerlendirilmesine hizmet eder (TMK md. 166).

Üçüncü koşul, boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkında anlaşmaya varılmasıdır. Hâkim, tarafların yaptığı düzenlemeyi uygun bulmalıdır. Özellikle çocukların yararı bakımından yeterli olmayan veya taraflardan birini açıkça korumasız bırakan bir düzenlemenin değiştirilmesini isteyebilir (TMK md. 166; TMK md. 182).

Boşanma protokolünde hangi konular yazılmalı?

Protokolde tarafların boşanma iradesi açıkça belirtilmelidir. Ayrıca ortak çocuk varsa velayetin kimde kalacağı, diğer ebeveyn ile çocuk arasındaki kişisel ilişkinin nasıl kurulacağı ve çocuk için ödenecek nafakanın kapsamı yazılmalıdır. Hâkim, çocukla ilgili düzenlemeleri çocuğun yararını gözeterek değerlendirir (TMK md. 182).

Yoksulluk nafakası istenip istenmediği ve isteniyorsa koşulları, iştirak nafakasının miktarı ve ödeme biçimi, maddi veya manevi tazminat talepleri de açıkça düzenlenmelidir. Boşanma yüzünden mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen ve kusuru daha ağır olmayan eş, koşulları varsa maddi tazminat isteyebilir; kişilik hakkı saldırıya uğrayan eş için manevi tazminat da gündeme gelebilir (TMK md. 174). Boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek eş, diğer eşin mali gücü ve kanundaki koşullar çerçevesinde yoksulluk nafakası talep edebilir (TMK md. 175).

Ev eşyalarının kimde kalacağı, ziynet veya kişisel eşyaların teslimi, ortak borçların nasıl karşılanacağı ve malvarlığına ilişkin talepler de protokolde açık ifadelerle ele alınabilir. Bir eşin diğerinden herhangi bir talebi kalmadığı yazılacaksa bunun hangi talepleri kapsadığı belirtilmelidir. Genel ve belirsiz ifadeler, ileride hangi konunun kararlaştırıldığı konusunda uyuşmazlık yaratabilir.

Duruşmada ne olur?

Mahkeme, tarafların boşanma iradesini ve protokoldeki düzenlemeleri değerlendirir. Eşlerin duruşmada bizzat dinlenmesi gerektiği için yalnızca yazılı protokol gönderilmesi her durumda yeterli değildir (TMK md. 166). Taraflar, protokolün içeriğini anladıklarını ve kendi özgür iradeleriyle kabul ettiklerini açıklamalıdır.

Hâkim protokolde eksik veya çocukların yararına aykırı gördüğü bir nokta bulunursa değişiklik önerebilir. Tarafların bu değişikliği kabul etmesiyle düzenleme yeniden şekillenebilir. Hâkim anlaşmayı uygun bulmazsa anlaşmalı boşanma kararı verilemez; uyuşmazlığın niteliğine göre süreç anlaşmalı olmayan boşanma davası şeklinde devam edebilir veya yeni bir başvuru gerekebilir (TMK md. 166).

Örneğin, Ayşe Hanım ile Mehmet Bey’in evliliği bir yılı doldurmuş ve iki taraf da boşanmak istiyor olsun. Protokolde çocuklarının velayetinin Ayşe Hanım’da kalacağı, Mehmet Bey’in çocuklarla hangi günlerde görüşeceği, nafakanın nasıl ödeneceği ve tarafların tazminat talepleri düzenlenmişse mahkeme bu şartları inceler. Hâkim, özellikle çocuklarla ilgili düzenlemeyi yeterli bulmazsa taraflardan değişiklik isteyebilir. Bu örnek kurgusaldır.

Anlaşmalı boşanma protokolü imzalanırken nelere dikkat edilmeli?

Protokoldeki her madde açık, uygulanabilir ve mümkün olduğunca ölçülebilir olmalıdır. Örneğin çocukla kişisel ilişki için yalnızca “uygun zamanlarda görüşür” demek yerine gün, dönem veya teslim alma-bırakma yöntemi gibi ayrıntılar yazılabilir. Nafaka için ödeme tarihi, banka hesabı ve artışa ilişkin düzenleme düşünülmelidir. Kanunda açıkça düzenlenen nafaka ve tazminat koşulları dikkate alınmadan yapılan bir feragat, tarafın ilerideki haklarını etkileyebilir (TMK md. 174; TMK md. 175).

Taraflar, protokolü imzalamadan önce malvarlığı, borçlar, kişisel eşyalar, çocukların eğitim ve sağlık giderleri gibi başlıkların kapsamını kontrol etmelidir. “Birbirimizden hiçbir talebimiz yoktur” gibi geniş bir cümle kullanılacaksa hangi taleplerin kastedildiği ayrıca yazılmalıdır. Hangi konularda anlaşma sağlandığı ve hangi konuların açık bırakıldığı birbirinden ayrılmalıdır.

Anlaşmalı boşanma ile çekişmeli boşanma arasındaki fark

Anlaşmalı boşanmada taraflar temel konularda uzlaşır ve hâkimin onayına sunulacak bir düzenleme oluşturur. Çekişmeli boşanmada ise boşanma sebebi, kusur, nafaka, tazminat, velayet veya diğer sonuçlardan biri ya da birkaçı üzerinde anlaşmazlık bulunur. Anlaşmalı usulde dahi mahkemenin onayı ve tarafların bizzat dinlenmesi gerekir (TMK md. 166).

Taraflardan biri duruşmada protokolü kabul etmez, boşanma iradesinden vazgeçer veya protokoldeki şartları değiştirmek isterse dosyanın seyri değişebilir. Bu nedenle protokol, yalnızca boşanmak için formalite olarak değil, boşanmanın mali ve ailevi sonuçlarını düzenleyen ciddi bir belge olarak ele alınmalıdır.